لیلاج کیست؟ معنی لیلاج چیست؟ در ادامه علاوه بر زندگینامه قمارباز مشهور ایرانی و سرگذشت وی، با این واژه و بازتاب آن در تاریخ، فرهنگ و ادب فارسی آشنا خواهید شد.

لیلاج (به انگلیسی Leylaj) یک کلمه پرکاربرد در زبان فارسی است که البته تنها به کاربرد زبانی محدود نمانده است و تاکنون بازتاب های گوناگونی در تاریخ و فرهنگ فارسی زبانان بخصوص در کشور ایران داشته است بطوریکه حتی امروزه نیز آثار فرهنگی و هنری بسیاری با استفاده از این نام تولید میگردد.

قابل اشاره است که سایت مجله لیلاج به عنوان نخستین مجله تخصصی قمار و شرط بندی به زبان فارسی، الهام گرفته و نیز پاسدار نام این شخصیت تاریخی میباشد.

لیلاج
لیلاج | Leylaj

لیلاج

این کلمه صرفا در رابطه با قماربازی به کار می رود یعنی قماربازان ماهر و کهنه کار را به لیلاج تشبیه و تمثیل میکنند.

لیلاج کیست؟

نام صحیح لیلاج به طوری که در کتب تاریخی و فرهنگها آورده شده است ابوالفرج محمدبن عبدالله معروف به لجلاج یا اللجلاج می باشد که در نزد قاطبه ی مردم به لیلاج اشتهار داشت.

زندگینامه لیلاج

لیلاج بنا بر روایاتی شاگرد ابوبکر صولی بود (وی در شعر و ادب دست داشت و در دوران خلیفه المکتفی بالله زبردست‌ترین شطرنج‌ باز زمان خود بود) و دراواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری می زیست و در بازی های شطرنج و نرد و سه قاپ استاد مسلم بود.

پدرش صقه بن داهرو یا به قولی صفه بن داهر از حکمای هند و از ندیمان خلفای بنی عباس بود که به آنان آیین جهانداری و رموز کشورداری می آموخت. چون حکیمی وارسته بود مال و منالی نیندوخت و پس از مرگش جز پلاس مستعمل و چند جلد کتاب از خود چیزی باقی نگذاشت.

لیلاج پس از مرگ پدر متکفل عائله شد ولی نه هنری داشت و نه میراثی از پدر مانده بود تا برادران و خواهران صغیر را کفالت نماید. به حکم ضرورت در همان اوان طفولیت بچه های همسایه را که دینار و درمی داشتند به قمار تشویق می کرد و از آنان می برد.

اتفاقا سرهنگی در همسایگی لیلاج سکونت داشت که چون لیلاج را در قماربازی محتاج و مستعد دید تمام فوت و فن و نیرنگهای قمار را به وی آموخت و لیلاج هوشمند و با استعداد در عنفوان جوانی به دقایق و حقه بازیهای قمار چنان دست یافت که نکته ابهام و تاریکی از نیرنگهای تاس و برگ و سه قاپ بر او پوشیده نمانده و تا آنجا پیش رفت که می گویند بعدها نوعی شطرنج را اختراع کرد و به قولی پدرش واضع و او شاطر شطرنج بود.

علی کل حال در نرد و شطرنج آنچنان استادانه بازی می کرد که هیچ کس را دل و جرأت نبود با وی همبازی شود به قسمی که شعرای ایران نیز در ارسال مثل از مهارت و استادی او غافل نبوده اند. شاعر بزرگ ایران سعدی در شعری چنین اشاره میکند:

من سخن راست نوشتم تو اگر راست بخوانی – جرم لجلاج نباشد چون تو شطرنج ندانی

مولوی دیگر شاعر نامدار ایرانی اینچنین از شهرت نام لیلاج در اشعار خود استفاده نموده است:

همچو فرزین کجرو است و رخ سیه برنطع شاه – آنکه تلقین می کند شطرنج مر لیلاج را

همچنین ظهوری در اشعار خود می سراید:

ردای شید قناعت بدوش دارم لیک – زنم به نرد طعمه تخته بر سر لیلاج

لیلاج در قماربازی بسیار توانمند و با استعداد بود بطوریکه در وصف نبوغ خارق العاده وی آورده اند:

  • لیلاج در بازی تخته نرد چون کعبتین (تاس) می انداخت هر چه می خواست می آمد منتها در اوایل بازی چند دور می باخت تا حریف تشجیع شود و از نقدینه و دارایی هر چه دارد به اصطلاح رو کند، آنگاه چند تاس مساعد می ریخت و آن بیچاره را در ششدر بدبختی و افلاس دچار می کرد.
  • در بازی سه قاپ نظیر نداشت و هر کس با او بازی می کرد در همان دقایق اول مغلوب می شد. در بازی سه قاپ که آن را به هوا می اندازند تا در وسط سفره بنشیند سه اسب را نقش و دو خر و یک اسب را اصطلاحا سه پلشت می گویند.
  • لیلاج همیشه نقش می آورد زیرا قاپها در میان انگشتانش چون مومی بودند که به شکل دلخواه بر روی سفره می نشستند.
  • در بازی ورق گنجفه هزار حقه و نیرنگ بلد بود و پنجاه و دو برگ بازی را از پشت می شناخت. بعلاوه در قیافه شناسی به قدری استاد بود که از لب و دهان و اعوجاج صورت و طرز نگاه و کیفیت توپ زدن حریف تشخیص می داد که دست پر دارد یا توپ خالی (بلوف) می زند.

لیلاج با این خصوصیات در سنین جوانی از شیراز به همدان آمد و آوازه شهرتش در تمام اطراف و اکناف پیچید. قماربازان ماهر و کهنه کار همدان و سایر بلاد غرب ایران را به سوی خود جلب کرد و هر چه داشتند از کفشان ربود و آنها را به خاک سیاه نشانید.

کار به جایی کشید که عده ی کثیری از قماربازان حیثیت و حتی همسران و دختران خود را در بازی قمار به لیلاج باخته بودند و از فرط غصه و کدورت خودکشی کردند.

نام لیلاج به عنوان شناخته شده ترین قماربازان تاریخ ایران همچنان در معنای استاد قماربازی بکار میرود
نام لیلاج به عنوان شناخته شده ترین قماربازان تاریخ ایران همچنان در معنای استاد قماربازی بکار میرود

دیری نگذشت که معاریف و ثروتمندان آن سامان از جمله قاضی همدان که فرزندانشان را لیلاج از راه به در برده بود کمر به قتلش بستند و او را به اتهام جنایتی در بند کردند. این زمان مقارن با سلطنت شمس الدوله دیلمی در همدان و اصفهان بود و شیخ الرییس ابوعلی سینا در دربارش سمت وزارت داشت. لیلاج از ابوعلی سینا استمداد کرد و متعهد شد که دیگر قمار نکند.

فیلسوف شهیر ایران تنها کاری که می توانست بکند این بود که او را از کشته شدن نجات بخشید ولی به فرمان شمس الدوله دست چپش را به جرم تصرف مال مردم از طریق قمار که خود نوعی سرقت تلقی می شود قطع کردند.

لیلاج چند سالی ترک قمار کرد و با اندوخته ای که داشت امرار حیات می نمود تا اینکه سه نفر قمار باز حقه باز که از او کهنه کارتر بودند به خانه اش آمدند و با لطایف الحیل و شمش های طلا که همراه آورده بودند او را فریب دادند.

دیدگان لیلاج از مشاهده شمشهای طلا خیره شد و ترک و توبه را از یاد برده با آنان به بازی مشغول گردید. سه نفر قمارباز نامبرده با تاسهای تقلبی و برگهای شناخته شده و هزار دوز و کلک دیگر که لیلاج از آنها بی اطلاع بود تمام ثروت و اندوخته لیلاج و حتی لباسهایش را بردند. سپس او را بی هوش کرده از خانه خارج شدند.

لیلاج هنگامی به خود آمد که مال و ثروت باد آورده همه بر باد رفت و سرمایه ای جز یک عده دشمنان سر سخت و کینه توز در همدان برایش باقی نمانده بود. به قول سیف اسفرنگی:

همچو لیلاج ز بازیچه برگ – عاقبت جان بسلامت نبری

بار دیگر از ابوعلی سینا چاره جویی کرد و به دستور و دلالت او راه شیراز را در پیش گرفت و یکسر به گلخن یکی از حمامهای کهنه و قدیمی رفت و در آنجا ساکن شد.

با وجود آنکه ناشناخته داخل شهر شد و سعی داشت که او را نشناسند مع هذا قماربازان شیراز از ورودش مطلع گردیدند و دسته دسته به سراغش شتافتند ولی این بار توبه لیلاج بر اثر مواعظ حکیمانه شیخ الرییس ابوعلی سینا به منزله توبه نصوح بود و هیچ تحبیب و تهدیدی او را از تصمیم راسخ و اراده آهنینش باز نداشت، همه را جواب کرد و به کفاره گناهان گذشته بقیت عمر را در گلخن حمام به طاعت و عبادت پرداخت.

این گذشت تا امیر فارس که مردی صالح و شایسته بود فرزندی داشت که بر اثر معاشرت و مجالست با افراد ناباب و فاسد الاخلاق به کلی منحرف شده بود. قماربازی می کرد، شراب می نوشید و آخر شب به محله های معروف و فاسد می رفت.

امیر فارس هر قدر فرزند را پند و نصیحت کرد سودی نبخشید و چون از ماجرا و فرجام زندگی لیلاج آگاهی یافت دست توسل و استمداد به جانب وی دراز کرد تا با تجارب تلخ و ناگواری که از این رهگذر تحصیل کرده است فرزندش را از منجلابی که در آن غوطه می خورد نجات بخشد.

لیلاج خواهش امیر را پذیرفت و فرزندش را به محل سکونت خویش یعنی گلخن حمام دعوت کرد. فرزند امیر دعوت لیلاج را به جان پذیرفت و به عشق و سودای قمار به جانب گلخن شتافت.

لیلاج مقدمش را گرامی شمرده مانند بعضی ناصحان و واعظان ناپخته که بدون تمهید مقدمه در نهی و نکوهش و سرزنش بر می آیند عمل نکرده بلکه با ملایمت و خوشرویی به فرزند امیر فارس گفت:

چه نوع قمار می دانی؟

لیلاج

جواب داد:

همه نوع.

فرزند امیر فارس

لیلاج ابتدا با او به شطرنج پرداخت و با چند حرکت او را مات کرد زیرا لیلاج در بازی شطرنج به قدری استاد بود که قصیده سرای معاصر ادیب الممالک فراهانی در این مورد گفته:

از آن به نام مهلب مهلبیه بماند – چنانکه ماند ز لجلاج در جهان شطرنج

سپس تخته نرد را جلو کشید و در یک چشم بر هم زدن با گشاده بازی و تاسهای مساعد انداختن که شیوه نردبازان کهنه کار است او را در ششدر انداخت. آن گاه سه قاپ را در دست گرفت و گفت:

نقش یا سه پلشت کدام را می خواهی تا همان را بیندازم؟

لیلاج

فرزند امیر گفت:

نقش می خواهم.

فرزند امیر فارس

لیلاج گفت:

من این سه قاپ را در مقابل چشمان تو از سوراخ سقف این گلخن به هوا می اندازم. تو برو پشت بام و آن سه را بر روی زمین ببین.

لیلاج

فرزند امیر قبول کرد و لیلاج با سر انگشت سحارش قاپها را از سوراخ سقف به پشت بام انداخت. چون فرزند امیر فارس بر روی بام حمام رفت و قاپها را دید از فرط تعجب و حیرت دهانش باز ماند زیرا همان طوری که خواسته بود سه قاپ به صورت نقش بر روی بام گرمابه جای گرفته بود.

فرزند امیر طاقت نیاورده و پرسید:

استاد لیلاج، تو که در همه نوع قمار تا این اندازه استادانه بازی می کنی پس چرا ثروت و اندوخته ای نداری و بر اثر فقر و مسکنت در گلخن حمام کهنه شیراز جای گرفته ای؟

فرزند امیر فارس

لیلاج گفت:

پسر جان، من همه چیز داشتم و با این بازیهایی لعنتی خانواده های بسیاری را به خاک سیاه نشانده ام ولی باید بدانی عاقبت قماربازی همین است که می بینی. وقتی که لیلاج چیره دست پس از سالها بازی در تون حمام مسکن گزیند فرجام زندگی رقت بار تو و امثال تو که هنوز الفبای قمار را نیاموخته اید معلوم است که به کجا منتهی خواهد شد.

لیلاج
قمار برد ندارد چرا که از اول – قماربازی گفتند نی قماربری

آنگاه فرزند امیر را در نیمه های شب به میخانه برد و حرکات ناهنجار و الفاظ رکیک و مستهجن افراد مست و لایعقل را که مانند دیوانگان سر از پا نشناخته به جان یکدیگر افتاده بودند از نظرش گذرانید.

سپس بامدادان که هنوز هوا گرگ و میش نشده بود او را به یکی از معروفه خانه ها راهنمایی کرد و قیافه های کریه و بد منظر و چشمان قی کرده فواحش را که اوایل شب به زور وسایل آرایش خویشتن را حور بهشتی و لعبت طناز جلوه می دهند و به مصداق شب چون گربه و سمور می نمایند به فرزند امیر نشان داد و فرزند امیر از دیدن آن صحنه های موحش و مهوع چنان مشمئز و ناراحت شد که از فرط ناراحتی و پشیمانی اشک از دیدگانش جاری گردید.

لیلاج چون مقصود خویش را به هدف اجابت مقرون دید سر بر داشت و گفت:

فرزندم، این صحنه های جان دار را از آن جهت در مقابل دیدگانت مجسم کردم تا بدانی که در چه ورطه هولناکی دست و پا می زنی و تمنیات و خواهشهای نفس را با چه سموم جانگزایی برآورده می کنی.

افراد عاقل و اندیشمند هرگز در چنین محلی و چنین راههایی گام بر نمی دارند و خواهش نفس را جز در طریق تفریحات سالم و درک لذات معنوی ارضا نمی کنند. تا زود است برگرد و راه عاقلان را در پیش گیر، وگرنه بعید نیست به سرنوشت من دچار شوی و به این روز افتی که می بینی.

لیلاج

فرزند امیر که این کلمات آموزنده چون پتکی بر مغز و اعصابش فرود می آمد در مقابل لیلاج رنج دیده گلخن نشین متعهد گردید که دیگر گرد این امور نگردد و برای امیر فارس فرزندی صالح و شایسته باشد.

واژه شناسی لیلاج

در ادامه بخشی از معانی و توضیحات درباره لیلاج که از واژه نامه ها و فرهنگ لغت های زبان فارسی استخراج شده اند را ملاحظه می فرمایید:

فرهنگ فارسی عمید

لیلاج (به انگلیسی Leylaj): نماد قمارباز چیره‌ دست. در اصل، شهرت ابوالفرج محمدبن عبیدالله (فوت: حدود ۳۶۰ قمری)، شطرنج‌ باز معروف و زبردست است که در شیراز در خدمت عضدالدولۀ دیلمی می‌زیست و کتاب منصوبات‌ الشطرنج را تالیف کرد. گویند تمام هستی خود را در قمار از دست داد.

فرهنگ فارسی عمید – لیلاج

لغت نامه دهخدا

لجلاج . مقامری مَثلی . مصحف لجلاج . بنابر مشهور نام واضع شطرنج و صحیح واضع نرد.

لغت نامه دهخدا – لیلاج

فرهنگ فارسی معین

کسی که در قمار چیره دست است. قمارباز ماهر.

فرهنگ فارسی معین – لیلاج

واژه نامه آزاد – کاربرد

لیلاج نام تخته ای است که در زمان قدیم بر روی آن قمار می کردند و هر که را در این کار خبره بود می گفتند لیلاج است. امروزه برای نشان دادن حرفه ای بودن و خبره بودن شخصی استفاده می کنند. به عنوان مثال میگویند طرف لیلاج این کار است.

واژه نامه آزاد – لیلاج

واژه نامه آزاد – داستان

ابوالفرج محمدبن عبدالله که در نزد مردم به لیلاج و لجلاج معروف است، در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری می زیست و آن طور که در کتب تاریخی آمده استاد بازی های شطرنج، نرد و سه قاپ بوده است. از این رو او را پیر و مرشد قماربازان گفته اند.

پدر او صفه بن داهر از حکمای هند و از ندیمان خلفای بنی عباس بود. او در جوانی به همدان رفت و آنجا به زندان افتاد و با پا در میانی ابوعلی سینا از مرگ نجات یافت ولی دست چپش را قطع کردند.

او چند سالی ترک قمار کرد تا این که در یک بازی همه داراییش را باخت و با کمک ابوعلی سینا به شیراز رفت و در گلخن یکی از حمام های قدیمی ساکن شد. ازین روست که در زبان کوچه و بازار ، بویژه نزد کودکان و نوجوانان، کسی را که در بازی ها و قمار چیره دست و فرز باشد لیلاج یا لیلاج آن کار یا فن گویند.

واژه نامه آزاد – لیلاج

لهجه و گویش تهرانی

کهنه قمار باز، داور قمار یازان،پیر قماربازان

لهجه و گویش تهرانی – لیلاج

واژگان مترادف

پاکباخته، پاکباز، لجلاج، اللجلاج.

واژگان مترادف – لیلاج

8 Comments

  • محسن, بهمن ۱۵, ۱۴۰۰ @ ۳:۲۵ ب٫ظ Reply

    کاملترین مطلبی بود که درباره معنی لیلاج پیدا کردم. عالی بود، ممنون.

  • شاهین, خرداد ۱۶, ۱۴۰۱ @ ۴:۲۹ ب٫ظ Reply

    عجب پس این بوده لیلاج قمارباز که میگفتن خیلی جالب بود.

  • محسن, تیر ۲۸, ۱۴۰۱ @ ۸:۵۳ ب٫ظ Reply

    فیلم سینمایی لیلاج هم هست که زمان شاه ساخته بودن توش ینفر بود که مثلا قمارباز شاخی بود

  • حسام, آذر ۱۵, ۱۴۰۱ @ ۸:۳۹ ب٫ظ Reply

    بسیار عالی

  • لیلاج, اسفند ۷, ۱۴۰۱ @ ۳:۱۹ ب٫ظ Reply

    الان بطوری شده هرکی چندرغاز تو شرط بندی میبازه فکر میکنه لیلاج هست واسه خودش 😀 به قول اون کلیپه کریم تو مسلمون نیستی
    مرسی از سایت خوبتون

  • سحر زیباگل, تیر ۱۷, ۱۴۰۲ @ ۲:۰۱ ب٫ظ Reply

    ممنون واقعا من خیلی شنیده بودم این کلمه لیلاج رو اصلا نمیدونستم معنی اش چیه الان تو گوگل جستجو کردم پیدا کردم عجب داستان شنیدنی داشته این آدم

  • حافظ, مرداد ۱۱, ۱۴۰۲ @ ۷:۲۶ ب٫ظ Reply

    شگرد قمار باز اصیل اول بهت بها میده اینقدر بها میده بعد بهاگیرت میکنه

پاسخ دادن به حافظ لغو پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *